काठमाडौं। आज विश्व व्यक्ति वेपत्ता विरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस। नेपालमा दश वषर्सम्म चलेको सशस्त्र युद्धको बेला राज्य र गैरराज्य पक्षबाट एक हजार भन्दा धेरै वेपत्ता छन् । दिवसको अवसरमा राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगले वेपत्ता नागरिकहरुको अवस्था तत्काल सार्वजनिक गर्न सरकारलाई आग्रह गरेको छ।
सरकारी तथ्यांक अनुसार सशस्त्र द्वन्द्वको समयमा राज्य र गैरराज्य दुवै तर्फबाट गरी झण्डै १२ सय जना नागरिक बेपत्ता छन् । द्धन्द्धकालमा तत्कालिन नकेपा माओवादी र सरकारले नेपालमा एकहजार एकसय ६२ जना नागरिक बेपत्ता भएको राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको तथ्याङ्कमा उल्लेख छ । त्यसमा राज्य र गैरराज्यबाट ८ सय ७० जना बलपूर्वक बेपत्ता पारिएका छन् भने अरुको छानबिन भइरहेको राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगले जनाएको छ ।
द्वन्द्वकालमा आयोगमा ३ हजार ४ सय नागरिक हराएका उजुरी परेको थियो । द्वन्द्वकाल सकिएपछि पनि विभिन्न समूहबाट नागरिक बेपत्ता हुने क्रम नरोकिएको आयोगले जनाएको छ।
यस सम्बन्धमा सुयोग ढकालले हाम्रो पात्रकोका लागि तयार पारेको सामग्री यस्तो छ: साभार हाम्रो पात्रो
रसाएका आँखा अनि हातमा आफन्तका तस्बिर, एउटा हाँसेको तस्बिरको रोएको कथा लिएर यूद्ध आन्दोलनमा हराएका आफन्तहरुको अवस्था बुझ्ने लालसामा रहेका व्यक्तिहरु हरेक देश अनि सरकारको दैलोमा उभिएका छन् ।
यूद्ध अनि आन्दोलनको चर्को मुल्य चुकाउनुपर्ने हुन्छ अनि बेपत्ता नागरीकको फेरिहीस्तले यिनै मूल्यहरु चुकाउने क्रममा बनेका पुराना घाउहरुको आलो पीडालाई दर्शाउँदछन् । हरेक बर्षको अगस्त ३० तारिखमा विश्वभर संयूक्त राष्ट्रसंघ र एमएनएसटी इन्टरनेशनलले आफ्नो सक्रिय भूमिका जनाउँदै बेपत्ता व्यक्तिहरुको सम्झनामा दिवस मनाउँदछन् ।
विश्वले रक्ताम्य ईतिहास बोकेको छ, अहिले ठूलाठूला पूल पूलेसाहरु भएर मेट्रो रेल कुद्ने शहरहरुको सडकमा, खोलामा रगत मिसिएर पानी बगेका छन् । यूरोप, अमेरिका, अष्ट्रेलिया, एसिया सबैतिर कुनै न कुनै समयमा, केही न केही कारणले यूद्ध अनि बिध्वंश मच्चाएकै थियो ।
यूद्ध, आन्दोलनमा मानवहरुलाई हतियार अनि औजारको रुपमा प्रयोग गरिन्छ जसले गर्दा यूद्धमा मानवहरुको दर्दका कथाहरु अनि बेपत्ता हुने चरणवद्ध घट्नाहरू एकमाथी अर्को कथागरी उनिदैजान्छ । सैयौं वर्षपछि भेटिने सामूहिक चिहानले हराएका केहि हज्जाराैंको अस्थिपञ्जरहरु भेटाउँदछ भने लाखाैंको अनिश्चित अवस्थाको अाशामा केही पुस्ताहरु आँशुका धारासहित अाजीवन खोजीमा भौंतारीएका हुन्छन् । यूद्धले आफूसँगै धेरैलाई गाडेको, जलाएको अनि निमिट्यान्न पारेको इतिहास छ र तिनै सूचीमा उल्लेखित नामहरुलाई सम्झना अनि सम्मान गर्दै अधिकारकर्मीहरु आज विश्वभर बेपत्ता व्यक्तिहरु बिरुद्धको दिवस मनाउने गर्दछन् ।
यस दिवसको मुख्य ध्येय भनेको हराएका मान्छेहरुको जानकारी संकलन मात्र गर्ने नभईकन आउँदा दिनहरुमा व्यक्तिहरु यूद्धअपराध या आन्दोलनको क्रममा नहराउन भन्ने जागरण र व्यवस्थाको प्रवर्धन गर्नु पनि हो । नेपालमा पनि त दशक लामो द्वन्दमा धेरैजना बेपत्ता भएका तथा पारिएकाहरूको सूची छ, सके साँस नत्र लास भएपनि हाम्रा आफन्तको देउ भन्दै धेरैजना न्यायको दैलोमा भिजेका आँखासहित बस्नु भएको छ ।
आखिर कहिले पुग्छ त न्याय ती दैलौहरुसम्म ? यो एउटा अनुत्तरित प्रश्न नै छ ।
नन्दप्रसाद अधिकारी र गंगामाया अधिकारी आफ्नो हराएको पुत्रको न्यायकालागि अनशन बसि नै रहे, न्यायले बेवास्ता निरन्तर गरीनैरह्यो।
यूद्धको खाटाहरु निको पार्न यूद्धअपराधमा हराएका मान्छेहरुको खोजी र न्यायको बितरण अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । आफ्नो अनशनको ३३औं दिन मृत्यूवरण गरेका हराएका पूत्रका न्यायलयको दैलोमा विश्वासकासाथ उभिएका बूवा नन्दप्रसादलाई नेपालले न्याय दिन नसक्नु पनि आधूनिक यूगको सतीको सराप त साबित हुने हैन ? या यो एउटा अर्को यूद्ध अपराध त होइन ?
अनि कति छन् त नन्दप्रसाद जस्ता बूवा अनि हराएका छोराछोरीहरु ? अनि समबन्धीत निकायको यो मौनता हो या कठिन समयमा वेपत्ता हुने कार्यलार्इ बढावा दिने सक्रियता ?
आजको दिन शायद नेपालमा फेरि आँट जुटाएर प्रश्न सोधिनेछ । आफन्तको मृत्यू अत्यन्त पीडादायी हुन्छ र त्यो भन्दा पीडादायी हुन्छ उनिहरु यसै हराएर जानु र उनिहरुको हालत र खोजखबर थाहा नहुनु, यही कुरालाई मध्यनजर गर्दै संयूक्त राष्ट्रसंघले सन् २०११ बाट यस दिवसको शुरुवात गरेको हो ।
विश्वभरि यूद्ध, अपराध, आन्दोलन अनि प्राकृतिक बिपत्तिका कारणले लाखौं मान्छेहरु हराएका छन् । आजको दिनले सबैलाई न्याय दिओस् । राज्य कम्तिमा बेपत्ता तथा बेपत्ताका परिवारप्रति जिम्मेवार अभिभावकत्व निभाउन सकोस् । स्मरण रहोस् मान्छेको जीवन जस्तो मूल्यवान कुरा यस धर्तीमा अरु केही पनि छैन्, हराउने क्रम बन्द होस्।
